ครั้นเสด็จพระราชดำเนินไปทรงเยี่ยมราษฎรในภูมิภาคต่าง ๆ ทรงสังเกตเห็นว่าหญิงชาวบ้านที่มารับเสด็จฯ ล้วนแต่งกายด้วยผ้าทอพื้นเมืองที่มีสีสันสวยงาม นุ่งซิ่นไหมมัดหมี่ซึ่งมีความงดงามแตกต่างกันไป จึงมีพระราชดำริว่า ควรส่งเสริมให้ราษฎรทอผ้าไหมมัดหมี่ไว้เป็นอาชีพเสริม เพื่อเพิ่มรายได้ให้แก่ครอบครัว นอกเหนือจากอาชีพเกษตรกรรม

ที่มา: โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า

เมื่อทรงอ่านพบสิ่งใดที่น่าสนใจและเป็นประโยชน์แก่ผู้อื่น ก็มีพระราชกระแสให้จัดหาหนังสือเหล่านั้น หากเป็นภาษาต่างประเทศ ก็มีพระราชเสาวนีย์ให้แปลเป็นภาษาไทย เมื่อได้ทอดพระเนตรและทรงตรวจดูแล้ว หากเห็นสมควรพระราชทานไปยังสถานที่ใด ก็มีพระราชเสาวนีย์ให้ข้าราชบริพารดำเนินการสนองพระราชประสงค์

สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ทรงส่งเสริมการศึกษาแก่ราษฎร โดยเฉพาะอย่างยิ่งผู้ด้อยโอกาส ทรงสอนและทรงปฏิบัติพระองค์เป็นแบบอย่าง ทรงพระราชทานอุปกรณ์การศึกษา และทรงสอนหนังสือแก่ราษฎรด้วยพระองค์เอง อีกทั้งทรงพระกรุณาเลือกหนังสือและสื่อการเรียนรู้อื่น ๆ พระราชทานไว้ ณ ศาลารวมใจ เพื่อให้เยาวชนและประชาชนในถิ่นทุรกันดารได้มีหนังสือสำหรับอ่านบำรุงสติปัญญาและเพิ่มพูนความรู้

นอกจากนี้ พระองค์ยังทรงมีพระอุปการคุณอย่างใหญ่หลวงต่อการศึกษาของประเทศไทย โดยเฉพาะด้านการศึกษานอกระบบโรงเรียน ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้จัดโครงการต่าง ๆ เพื่อสอนงานอาชีพและส่งเสริมการอนุรักษ์สิ่งแวดล้อม เมื่อจะทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ดำเนินโครงการใด พระองค์จะทรงศึกษาข้อมูลอย่างรอบด้าน มีการวางแผนทั้งระยะสั้นและระยะยาว เริ่มทดลองจากกลุ่มเล็ก ๆ จากนั้นทรงประเมินผลและปรับปรุง หากได้ผลเป็นที่พอพระราชหฤทัย จึงโปรดเกล้าฯ ให้ขยายผลออกไปอย่างกว้างขวาง

นับเป็นพระมหากรุณาธิคุณอย่างหาที่สุดมิได้ ที่สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ทรงอุปถัมภ์เยาวชนและผู้ด้อยโอกาสให้ได้รับโอกาสทางการศึกษา อีกทั้งยังเป็นการปลุกจิตสำนึกของประชาชนให้ตระหนักถึงความสำคัญของการศึกษา อันเป็นรากฐานสำคัญในการพัฒนาตนเองและประเทศชาติ

นอกจากนี้ พระองค์ยังทรงโปรดวรรณคดีไทย ซึ่งมักนำมาเล่าพระราชทานอยู่เสมอ ได้แก่ อิเหนา รามเกียรติ์ โดยเฉพาะสำนวนที่เป็นพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย เงาะป่า และกาพย์เห่บทต่าง ๆ อันเป็นพระราชนิพนธ์ของเจ้าฟ้ากุ้ง สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง จะทรงคัดเลือกบางตอนจากวรรณคดีเหล่านั้น พระราชทานให้นักประพันธ์เพลงช่วยกันใส่ทำนอง แล้วให้วงดนตรีเดอะแฮนด์ซั่มนำมาขับร้องถวาย ซึ่งบทเพลงเหล่านี้ล้วนเป็นเพลงที่หาฟังได้ยากยิ่ง เพราะจะมีการขับร้องเฉพาะต่อหน้าพระพักตร์เท่านั้น

ไม่เพียงแต่จะทรงโปรดวรรณคดีไทยเท่านั้น สมเด็จพระนางเจ้าฯ พระบรมราชินีนาถ ยังทรงมุ่งมั่นในการอนุรักษ์ภาษาไทยและบทกวีต่าง ๆ มิให้สูญหายไปจากแผ่นดิน พระองค์มักทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ข้าราชบริพารและข้าราชการที่มาถวายงานได้แสดงความสามารถในการแต่งบทกวี ไม่ว่าจะเป็นโคลง ฉันท์ กาพย์ หรือกลอน โดยจะพระราชทานกระทู้ลงมาให้แต่งเป็นกวีสั้น ๆ หากบทกวีใดเป็นที่ต้องพระราชหฤทัย ก็จะโปรดเกล้าฯ ให้นักแต่งเพลงหรือนักดนตรีนำไปใส่ทำนอง และนำมาขับร้องโดยวงเดอะแฮนด์ซั่มเช่นเดียวกัน

ด้วยเหตุนี้ ผู้ที่เคยมีโอกาสเข้าเฝ้าฯ หรือร่วมในงานพระราชทานเลี้ยง จึงมักได้ยินบทเพลงที่ไม่เคยได้ยินจากที่ใดมาก่อน บทเพลงเหล่านั้นจะเป็นที่รู้จักและได้ยินเฉพาะในช่วงเวลาดังกล่าวเท่านั้น

ที่มา: หนังสือพิมพ์ไทยโพสต์ ฉบับวันที่ ๑๒ สิงหาคม พ.ศ. ๒๕๔๗

“...ถ้าเราไม่กำหนดแนวทางบริหารและจัดการน้ำให้ดี ปัญหาเรื่องน้ำจืดขาดแคลนก็จะวนเวียนกลับมาทุกปีและทวีความรุนแรงยิ่งขึ้น ข้าพเจ้าเพิ่งได้อ่านหนังสือพิเศษของทางสหรัฐอเมริกา และผู้เชี่ยวชาญต่างประเทศทั้งหลายเขาพูดถึงว่าศตวรรษที่ ๒๑ นี้ เรื่องน้ำดื่ม น้ำใช้ และน้ำจืด น่าจะเป็นปัญหาสำคัญของศตวรรษนี้ เพราะประชากรเพิ่มจำนวนมากขึ้น การใช้น้ำก็มากขึ้นทุกที แต่ดูว่าปัญหาเรื่องน้ำนั้นจะไม่ใช่เป็นปัญหาเฉพาะในบ้านเราเท่านั้น แม้แต่ต่างประเทศก็ต่างรวมตัวกันยกเรื่องน้ำขึ้นมาเป็นปัญหาสำคัญของศตวรรษที่ ๒๑ ที่ควรช่วยกันพิจารณาและค้นคว้าว่าควรจะบริหารจัดการอย่างไรจึงจะมีน้ำใช้ตลอดไป เราไม่ทราบเลยว่าในแต่ละฤดูฝนจะมีฝนตกมากน้อยเพียงใด จะทั่วถึงทุกพื้นที่หรือไม่ เพราะป่าของเราลดน้อยลงไปมาก แทบจะเรียกได้ว่าหมดสิ้น ดังนั้น สิ่งที่จะช่วยสนับสนุนให้มีน้ำจึงมีน้อยเต็มที การใช้น้ำอย่างประหยัดและสม่ำเสมอจึงน่าจะเป็นวิธีที่ดีที่สุด และเมื่อต้องเผชิญกับภาวะขาดแคลนน้ำ เราจะได้สามารถปรับตัวได้ง่าย ไม่ลำบากเกินไป ข้าพเจ้าขอร้องให้พวกเราทุกคนช่วยกันถนอมรักษาน้ำจืด ซึ่งเป็นทรัพยากรสำคัญของชาติไว้เพื่ออนาคตของลูกหลานไทยในภายภาคหน้า...”

จากพระราชดำรัสดังกล่าว แสดงให้เห็นว่าพระองค์ทรงตระหนักว่าปัญหาภาวะขาดแคลนน้ำจืดเป็นปัญหาส่วนรวม ซึ่งในฐานะ “พลเมือง” ทุกคนต้องมีหน้าที่ร่วมกันรับผิดชอบ โดยสามารถเริ่มต้นได้จากตนเอง พระองค์จึงทรงใช้วิธีการชักชวนและปลุกจิตสำนึกให้ประชาชนตระหนักถึงบทบาทหน้าที่ของตนในฐานะพลเมือง ผ่านการปรับเปลี่ยนพฤติกรรมการใช้น้ำอย่างประหยัดและรู้คุณค่า พร้อมทั้งพระราชทานโครงการอนุรักษ์ธรรมชาติมากมาย โครงการอันเนื่องมาจากพระราชดำริของพระองค์ล้วนเป็นการเสริมสร้างจิตสำนึกความเป็นพลเมืองในวิถีประชาธิปไตย ส่งเสริมให้ประชาชนมีความรับผิดชอบต่อตนเอง ต่อสังคม และต่อทรัพยากรส่วนรวม อันเป็นรากฐานสำคัญของสังคมประชาธิปไตยที่เข้มแข็งและยั่งยืน

แม้จะทรงมีพระราชกรณียกิจที่ต้องปฏิบัติหลายด้าน แต่ก็ทรงพยายามอยู่ใกล้ชิดพระราชโอรสและพระราชธิดาให้มากที่สุด โปรดที่จะอบรมพระราชโอรสธิดาด้วยพระองค์เองตามแบบไทยโบราณ เมื่อเวลาเย็นและทรงว่างจากพระราชภารกิจแล้ว จะเสด็จฯ ประทับร่วมโต๊ะเสวยกับพระราชโอรสธิดา พร้อมด้วยหนังสือ 1 เล่ม จากนั้นจะทรงเล่านิทานทั้งของไทยและต่างประเทศ หรือรับสั่งเล่าเรื่องสนุก ๆ ที่ทรงประสบมาในแต่ละวัน บางคราวอาจรับสั่งเล่าถึงธรรมะ หรือประวัติของบุคคลสำคัญของโลก ตลอดจนทรงแปลเรื่องราวทางประวัติศาสตร์ต่างประเทศ พร้อมแทรกคติสอนใจ

พระราชจริยวัตรดังกล่าวส่งผลให้พระราชโอรสธิดาทรงมีความรู้และประสบการณ์ตั้งแต่ทรงพระเยาว์ นอกจากนี้ ในระหว่างการเสวย สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ยังทรงรับสั่งอบรมสั่งสอนพระมารยาทในการเสวยพระกระยาหารควบคู่กันไป ด้วยเหตุนี้ การที่พระราชโอรสและพระราชธิดาได้ประทับร่วมโต๊ะเสวยกับสมเด็จพระชนนีผู้ประเสริฐพระองค์นี้ จึงมิใช่เป็นช่วงเวลาที่น่าเบื่อ หากแต่เป็นช่วงเวลาแห่งการเรียนรู้และความอบอุ่น

เมื่อเสวยเสร็จแล้ว ก่อนที่พระราชโอรสธิดาจะกราบบังคมทูลลาไปบรรทม สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง จะทรงจุมพิตพระราชโอรสธิดาด้วยความรักใคร่ บางคราวยังเสด็จฯ ไปประทับฟังพระราชโอรสธิดาทรงสวดมนต์ก่อนเข้าบรรทมอีกด้วย

ที่มา: หนังสือ เรียงความฉบับชนะประกวด เฉลิมพระเกียรติสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ เนื่องในอภิลักขิตมหามงคลสมัย เฉลิมพระชนมายุครบ ๔ รอบ

ในด้านฉลองพระองค์ พระองค์ทรงโปรดให้คนในวังตัดเย็บเอง เพื่อประหยัดค่าแรงช่าง มักจะทรงเลือกฉลองพระองค์ที่มีความยาวปิดพระชงฆ์ และทรงโปรดแบบเรียบร้อยเป็นสำคัญ โดยทรงเห็นว่าการแต่งกายนั้นควรเหมาะสมกับสภาพและวัยของบุคคล

เมื่อเสด็จพระราชดำเนินไปต่างประเทศ จะมีนายปิแอร์ บัลแมง (Pierre Balmain) ช่างฉลองพระองค์ชาวฝรั่งเศส เป็นผู้นำแบบฉลองพระองค์มาทูลเกล้าฯ ถวาย และสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ฯ จะทรงเลือกด้วยพระองค์เอง ฉลองพระองค์เหล่านี้ บางครั้งทรงดัดแปลงเป็นแบบอื่นแทนการส่งทิ้ง หรือบางครั้งก็ทรงพระราชทานให้พระราชธิดา เมื่อไม่เหมาะสมกับพระองค์แล้ว นับเป็นการประหยัดแทนการตัดฉลองพระองค์ชุดใหม่

สำหรับเครื่องประดับนั้น ทรงโปรดสีสันเรียบร้อย ไม่ฟู่ฟ่า ราคาไม่แพง โดยโปรดใช้ “ไข่มุก” ในเวลากลางวัน ส่วนพระสังวาลหรือเครื่องประดับอื่น ๆ มักเป็นของตกทอดจากบรรพบุรุษ

เมื่อเสด็จพระราชดำเนินไปต่างจังหวัด มักจะทรงฉลองพระองค์แบบไทย เช่น ชุดไทย เพื่อมิให้ราษฎรเกิดความรู้สึกเกรงกลัว และเพื่อสร้างความเป็นกันเอง เนื่องจากชาวบ้านก็นุ่งห่มแบบไทยเช่นเดียวกัน

ส่วนพระเกศา ทรงโปรดแบบเรียบร้อย มักจะทรงเกล้าพระเกศาอยู่เสมอ โดยอาจทรงขมวดพระเกศาและเกล้าขึ้น ดูงดงามตามแบบฉบับสตรีไทย

ที่มา : หนังสือ เรียงความฉบับชนะประกวด เฉลิมพระเกียรติ สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ เนื่องในอภิลักขิตมหามงคลสมัย เฉลิมพระชนมายุครบ ๔ รอบ

ในการดำเนินการนั้น จะต้องมีสมุดจดพระราชเสาวนีย์เตรียมไว้ให้พร้อม ข้าหลวงผู้รับพระราชเสาวนีย์จะลงชื่อไว้เป็นหลักฐาน โดยจดตามพระราชเสาวนีย์ก่อน แล้วนำส่งหัวหน้ากองมหาดเล็กเพื่อนำไปแจกจ่ายหน้าที่กันต่อไป หากเป็นการพระราชทานเลี้ยงชาวต่างประเทศ ก็มักจะทรงเลือกอาหารไทย โดยมีพระราชเสาวนีย์ให้ปรุงรสอ่อน ๆ เช่น แกงหรือยำต่าง ๆ เนื่องจากชาวต่างประเทศมิค่อยคุ้นเคยกับอาหารรสเผ็ดจัด และหากเป็นการพระราชทานเลี้ยงคนไทยด้วยกัน ก็มักจะทรงเลือกอาหารจีนจากภัตตาคารให้มาจัดทำโต๊ะอาหารภายในพระราชฐาน

การเลือกสถานที่สำหรับพระราชทานเลี้ยงบุคคลต่าง ๆ นั้น ทรงโปรดให้มีการบริการแบบไทยแท้เพื่อการต้อนรับชาวต่างชาติ การแสดงก็เช่นเดียวกัน มักจะทรงเลือกการแสดงที่สะท้อนถึงวัฒนธรรมไทยอันอ่อนช้อยและงดงาม และเพื่อให้สอดคล้องกับบรรยากาศ สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ก็มักจะทรงฉลองพระองค์ด้วยชุดผ้าไหมไทย ทรงกระเป๋าย่านลิเภาซึ่งเป็นผลิตผลจากฝีมือชาวบ้านคนไทยทั้งสิ้น และหากทรงเห็นว่าสะดวก ก็จะทรงแนะนำผลิตภัณฑ์พื้นเมืองฝีมือคนไทยให้ชาวต่างชาติได้รู้จักด้วย

หลังจากทรงเตรียมงานในด้านการเลือกสถานที่ รายการอาหาร หรือสิ่งอื่น ๆ แล้ว เมื่อถึงวันพระราชทานเลี้ยง ก่อนถึงเวลางาน จะทรงให้ข้าหลวงผู้ใกล้ชิดออกตรวจตราความสะอาดเรียบร้อย และเข้ามากราบบังคมทูลถวายรายงานทุกครั้ง จากนั้นจะทรงกำชับให้นางสนองพระโอษฐ์ นางพระกำนัล และข้าราชบริพารต่าง ๆ ให้ดูแล ต้อนรับ หรือทักทายแขกที่มาร่วมงาน โดยเฉพาะผู้ที่อาจรู้สึกเก้อเขินเพราะไม่รู้จักผู้ใด ราวกับเข้ามาอยู่ท่ามกลางคนแปลกหน้า ทั้งนี้เพราะทรงห่วงใย เกรงว่าผู้ร่วมงานจะรู้สึกเหงาหรือไม่มีเพื่อน

เมื่อเสด็จฯ เข้ามาในงานแล้ว พระองค์จะทรงมีพระราชปฏิสันถารกับแขกผู้อาวุโสก่อน แล้วจึงไปยังผู้น้อยอย่างทั่วถึง แสดงถึงพระราชอัธยาศัยอันงดงามและเปี่ยมด้วยพระเมตตา

ที่มา

หนังสือ เรียงความฉบับชนะประกวด เฉลิมพระเกียรติ สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ

เนื่องในอภิลักขิตมหามงคลสมัย เฉลิมพระชนมายุครบ 4 รอบ

นอกจากนี้ ในการเสด็จพระราชดำเนินไปทรงสอนหนังสือชาวบ้านแต่ละครั้ง ยังทรงนำบัญชีรายชื่อผู้เข้าเรียนและผลการเรียน รวมทั้งทรงพระราชทานรางวัลแก่ผู้เรียนดีอยู่เสมอ ต่อมาเมื่อมีการจัดตั้งโรงฝึกศิลปาชีพในภูมิภาคต่าง ๆ สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง จะทรงสอนหนังสือแก่บุตรหลานของสมาชิกศิลปาชีพด้วยพระองค์เอง และทรงพระกรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้ข้าราชการและทหารที่อารักขาช่วยสอนด้วย

สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง จึงได้พระราชทานแนวทางใหม่ โดยให้ประชาชนเข้ามามีส่วนร่วมในการดูแลและพัฒนาป่าไม้ ทั้งนี้ ได้เสด็จพระราชดำเนินเยี่ยมและพระราชทานกำลังใจแก่ราษฎรที่ร่วมกันดูแลรักษาและพัฒนาป่าไม้เป็นครั้งแรก ณ บ้านสร้างถ่อนอก อำเภอหัวตะพาน จังหวัดอำนาจเจริญ เมื่อวันที่ ๒๙ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๕๓๘ พร้อมทั้งมีพระราชดำริพระราชทาน “ธงพิทักษ์ป่า เพื่อรักษาชีวิต” ให้เป็นเครื่องหมายแห่งศูนย์รวมจิตใจในการกระทำความดี

“ธงพิทักษ์ป่า เพื่อรักษาชีวิต” เป็นธงสี่เหลี่ยมผืนผ้า ขนาดกว้าง ๘๐ เซนติเมตร ยาว ๑๑๔ เซนติเมตร ผืนธงมีสีฟ้า ภายในประกอบด้วยองค์ประกอบสำคัญ ดังนี้ ส่วนบนกึ่งกลางผืนธงเป็นรูปพระมหามงกุฎ มีพระปรมาภิไธยย่อ “สก.” อยู่ภายในรูปวงรี ส่วนกลางผืนธงมีภาพต้นไม้สองต้น และระหว่างต้นไม้มีช้างจำนวน ๑, ๒ หรือ ๓ เชือก ตามหลักเกณฑ์การพิจารณาการพระราชทานธง ส่วนล่างของผืนธงมีแถบสะบัดขึ้น โดยกลางแถบมีข้อความว่า “พิทักษ์ป่า เพื่อรักษาชีวิต” ซึ่งตัวอักษรบนธงปักด้วยไหมสีน้ำเงิน

ทั้งหนังสือพิมพ์รายวัน นิตยสารของไทยและต่างประเทศ เพื่อติดตามความเป็นไปของโลก

สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง

ทรงมีพระสติปัญญาเฉลียวฉลาดเป็นทุนเดิม และทรงมีพระความจำเป็นเลิศ ครั้นเมื่อทรงมีพระราชหฤทัยใฝ่ศึกษาหาความรู้ ยิ่งส่งผลให้สรรพความรู้หลั่งไหลเข้าสู่พระองค์อย่างมิรู้สิ้นสุด คลังแห่งความรู้ของพระองค์คือหนังสือนานาชนิด

เมื่อทรงว่างจากพระราชกิจ จะทรงอ่านหนังสือหลากหลายประเภท ตั้งแต่ข่าวสารบ้านเมืองจากหนังสือพิมพ์รายวัน ไปจนถึงนิตยสารทั้งของไทยและต่างประเทศ อันช่วยให้ทรงติดตามความเป็นไปของโลกได้อย่างทันเหตุการณ์ หากมีบทความใดที่สนพระราชหฤทัยเป็นพิเศษ จะมีพระราชเสาวนีย์ให้ถ่ายสำเนาเก็บไว้หลายชุด เพื่อให้ผู้ที่เกี่ยวข้องในเรื่องดังกล่าวนำไปศึกษา บางครั้งยังโปรดให้แปลเป็นภาษาไทย เพื่อแจกจ่ายให้ข้าราชบริพารได้อ่านอย่างกว้างขวางยิ่งขึ้น

ที่มา : หนังสือ รัตนราชินีศรีประเทศ พิมพ์ครั้งที่ 1 พุทธศักราช 2549