จุดเริ่มต้นจากพระมหากรุณาธิคุณ

ย้อนกลับไปเมื่อปี พ.ศ. 2547 สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ได้เสด็จพระราชดำเนินเยี่ยมราษฎร ณ บ้านอาแย ตำบลป่าไหน่ อำเภอพร้าว จังหวัดเชียงใหม่ ในครั้งนั้นทรงทอดพระเนตรเห็นสภาพ “ดอยม่อนล้าน” ยอดเขาสูงซึ่งเป็นที่ตั้งถิ่นฐานของชุมชนชาวไทยภูเขาเผ่าอาข่า ที่ประสบปัญหาความยากจน มีการทำไร่เลื่อนลอย และปลูกฝิ่น จนทำให้ผืนป่าต้นน้ำที่สำคัญถูกทำลายลงอย่างน่าเสียดาย

ด้วยสายพระเนตรที่ยาวไกลและพระเมตตา ทรงมีพระราชดำริให้จัดตั้ง “สถานีพัฒนาการเกษตรที่สูงตามพระราชดำริ ดอยม่อนล้าน” ขึ้น โดยมีเป้าหมายสำคัญคือ การฟื้นฟูผืนป่าต้นน้ำให้กลับมาสมบูรณ์ ควบคู่ไปกับการสร้างอาชีพที่มั่นคงเพื่อยกระดับคุณภาพชีวิตของราษฎรในพื้นที่

พลิกฟื้นผืนป่า สร้างรายได้สู่ชุมชน

ปัจจุบัน ผลลัพธ์จากพระราชดำริได้ประจักษ์ชัดเจน ผืนป่าต้นน้ำที่เคยแห้งแล้งได้รับการฟื้นฟูให้กลับมาเขียวชอุ่มครอบคลุมพื้นที่กว่า 4,950 ไร่ ขณะเดียวกัน ราษฎรใน 3 หมู่บ้านภายใต้การดูแลของสถานีฯ มีวิถีชีวิตที่ดีขึ้นอย่างพลิกฝ่ามือ

แต่ก่อนพวกเราลำบากมาก ทำแต่ไร่เลื่อนลอย รายได้ไม่แน่นอน แต่พอมีโครงการพระราชดำริของแม่หลวงเข้ามา ทุกอย่างก็ดีขึ้น ทั้งเรื่องการศึกษา ความเป็นอยู่ และปัญหายาเสพติดที่หมดไป ตอนนี้ชาวบ้านมีรายได้ที่มั่นคง มีความสุข และพร้อมใจกันช่วยดูแลป่าดูแลน้ำตอบแทนพระคุณ" ตัวแทนชาวบ้านในพื้นที่บอกเล่าด้วยความซาบซึ้ง

จากเดิมที่ราษฎรมีรายได้เฉลี่ยต่อครัวเรือนเพียงไม่กี่พันบาทต่อปี ปัจจุบันจากการส่งเสริมอาชีพเกษตรกรรมที่ถูกวิธี ทำให้หลายครอบครัวสามารถสร้างรายได้เสริมเพิ่มขึ้นเป็นหลักหมื่นจนถึงหลักแสนบาทต่อปี ส่งผลให้คุณภาพชีวิตและการศึกษาของบุตรหลานในชุมชนดีขึ้นอย่างเป็นรูปธรรม

ห้องเรียนกลางขุนเขา และ "กำไรที่แท้จริง" ของแผ่นดิน

สถานีพัฒนาการเกษตรที่สูงฯ ดอยม่อนล้าน จึงเปรียบเสมือน “ห้องเรียนกลางขุนเขา” ที่เปิดโอกาสให้ราษฎรและเกษตรกรเข้ามาเรียนรู้ระบบการเกษตรผสมผสานอย่างเป็นระบบ ตั้งแต่การเพาะปลูก การดูแลปศุสัตว์ ไปจนถึงการแปรรูปผลผลิต ก่อนจะนำองค์ความรู้กลับไปปรับใช้ในพื้นที่ของตนเอง

นอกจากนี้ สถานีฯ ยังช่วยสร้างงานสร้างอาชีพด้วยการรับแรงงานในชุมชนเข้ามาทำงาน โดยผลผลิตทั้งหมดจะถูกนำออกจำหน่ายเพื่อนำรายได้ส่งคืนให้แก่ศูนย์ศิลปาชีพตามพระราชประสงค์ แม้ว่าในเชิงบริหาร รายรับที่ได้อาจยังไม่ครอบคลุมค่าใช้จ่ายทั้งหมด แต่หากมองในมิติของความยั่งยืน...

"เพราะผลกำไรที่แท้จริง ไม่ได้วัดกันที่ มูลค่าที่เป็นเม็ดเงิน หากแต่วัดจากรอยยิ้ม ความเป็นอยู่ที่ดีขึ้น และความมั่นคงในชีวิตของประชาชน"

"...เด็ก ๆ สมัยนี้ก็คงเล็งเห็นแล้วว่า คนเราจะมีชีวิตอยู่ได้อย่างเป็นประโยชน์และมีความสุขนั้น ต้องมีสิ่งยึดเหนี่ยวจิตใจ เขาก็พยายามที่จะไขว่คว้าหาด้วยสติปัญญาของตนเองว่า จะยึดเหนี่ยวสิ่งใดที่จะทำให้จิตใจสงบ เยือกเย็น และมีความสุข..."

พระราชดำรัสในสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระราชทานแก่คณะบุคคลต่าง ๆ ที่เข้าเฝ้าฯ ถวายชัยมงคล เนื่องในโอกาสวันเฉลิมพระชนมพรรษา ณ ศาลาดุสิดาลัย สวนจิตรลดา วันที่ ๑๒ สิงหาคม พุทธศักราช ๒๕๒๒

ที่มา : หนังสือพระราชดำรัสและพระบรมราโชวาท กรมประชาสัมพันธ์ สำนักนายกรัฐมนตรี

พระราชดำรัสใน สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง

"...ข้าพเจ้ามีความเห็นว่า การแผ่เมตตาอันเป็นพระพุทธโอวาทประการหนึ่ง เป็นสิ่งสำคัญที่สุด และเหมาะสมที่จะยึดถือเป็นหลักปฏิบัติสำหรับโลกปัจจุบัน ซึ่งกำลังทวีความรุนแรงจากการแข่งขันและการแก่งแย่งทำมาหากิน เพราะจำนวนประชากรของโลกเพิ่มขึ้นเรื่อย ๆ การดำรงชีวิตอยู่ในโลกนี้จึงยากลำบากขึ้นทุกที..."

พระราชดำรัสของ สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ในพิธีเปิดการประชุมใหญ่ของ สถาบันแม่ชีไทย ณ สภาการศึกษามหามกุฎราชวิทยาลัย วันที่ ๑ เมษายน พ.ศ. ๒๕๑๖

ที่มา : พระราชดำรัสและพระราโชวาท กรมประชาสัมพันธ์ สำนักข่าว

เหตุการณ์ครั้งสำคัญที่บันทึกไว้ในหน้าประวัติศาสตร์โลก คือการเสด็จพระราชดำเนินเยือนสหราชอาณาจักรอย่างเป็นทางการของ พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร และสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ระหว่างวันที่ ๑๘ ถึง ๒๒ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๕๐๓ โดยราชสำนักอังกฤษได้จัดการรับเสด็จอย่างสมพระเกียรติขั้นสูงสุด ตั้งแต่การจัดฝูงบินขับไล่ไอพ่น ๖ ลำบินอารักขาเครื่องบินพระที่นั่ง และการเฝ้ารับเสด็จของสมเด็จพระราชินีนาถเอลิซาเบทที่ ๒ พร้อมด้วยเจ้าชายฟิลิป ดยุกแห่งเอดินบะระ ณ สถานีรถไฟวิกตอเรีย ซึ่งเกิดเหตุการณ์อัศจรรย์ เมื่อสายฝนที่ตกหนักกลับหยุดตกทันที และมีแสงแดดเจิดจ้าสาดส่องลงมาเมื่อสิ้นเสียงเพลงสรรเสริญพระบารมี ตลอดจนการที่ผู้บังคับกองพันทหารอังกฤษกราบบังคมทูลเชิญเสด็จฯ ตรวจพลสวนสนามเป็นภาษาไทยได้อย่างถูกต้อง ก่อนจะนำเสด็จด้วยขบวนรถม้าเปิดประทุนเข้าสู่พระราชวังบักกิงแฮม ท่ามกลางธงไตรรงค์ที่ประดับพระมหามงกุฎไทยจำลองจากองค์จริง โบกสะบัดเคียงคู่กับธงชาติสหราชอาณาจักรตลอดสองข้างทางอย่างสง่างาม

ตลอดระยะเวลาของการเสด็จเยือน ประมุขของทั้งสองประเทศได้ทรงร่วมกันกระชับสัมพันธไมตรีอย่างอบอุ่น ทั้งการแลกเปลี่ยนเครื่องราชอิสริยาภรณ์ และการปฏิบัติพระราชกรณียกิจเยี่ยมเยือนสถานที่สำคัญ โดยราชสำนักอังกฤษได้แสดงความใส่พระทัยด้วยการนำของขวัญที่รัชกาลที่ ๔ เคยถวายสมเด็จพระราชินีนาถวิกตอเรียมาประดับตกแต่งห้องทรงพระสำราญ จนสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ทรงพรรณนาว่าทำให้รู้สึก "เหมือนบ้าน"

การเสด็จเยือนครั้งนี้ประสบความสำเร็จอย่างใหญ่หลวงและเป็นที่กล่าวขวัญอย่างล้นหลาม สื่อมวลชนอังกฤษต่างนำเสนอข่าวพร้อมพระบรมฉายาลักษณ์และถ้อยคำสรรเสริญในพระราชจริยวัตร โดยเฉพาะพระสิริโฉมอันงดงามของสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ที่ทรงสร้างความประทับใจแก่ชาวอังกฤษจนพร้อมใจกันออกมาเฝ้ารับเสด็จตลอดสองฝั่งถนน แม้ในยามฝนตกกระหน่ำ ทั้งนี้ นายฮาโรลด์ แมกมิลแลน นายกรัฐมนตรีอังกฤษ ได้บันทึกด้วยความปลาบปลื้มว่า ประชาชนชาวอังกฤษออกมาต้อนรับพระประมุขของไทยด้วยความรักและน้ำใสใจจริงโดยสมัครใจ สอดคล้องกับพระราชดำรัสของพระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร ที่พระราชทานแก่ปวงชนชาวไทยว่า การเสด็จเยือนครั้งนี้ประสบผลสำเร็จเป็นอันมาก และทำให้พระราชวงศ์รวมถึงประชาชนของทั้งสองประเทศมีความใกล้ชิดสนิทสนมกันแน่นแฟ้นยิ่งขึ้น เสมือนเป็นครอบครัวเดียวกัน

ที่มา : หนังสือนวมินทรบรมนาถราชไมตรี

พระราชดำรัสดังกล่าวสะท้อนถึงแนวทางการอภิบาลพระราชโอรสและพระราชธิดาที่ทรงยึดมั่น และทรงภาคภูมิพระราชหฤทัยในบทบาทแห่งความเป็นแม่อย่างลึกซึ้ง แม้จะทรงมีพระราชภารกิจอันหนักยิ่งเพื่อชาติบ้านเมือง แต่ก็ไม่เคยทรงละทิ้งหน้าที่ของแม่ โดยทรงสละเวลาเพื่อดูแลทูลกระหม่อมทุกพระองค์อย่างใกล้ชิด

พระองค์ทรงเป็นแม่ที่เปี่ยมด้วยความรักและความอบอุ่น ทรงเป็นแบบอย่างอันดีงามในการปลูกฝังคุณธรรม ความเสียสละ และระเบียบวินัยแก่ทูลกระหม่อมทุกพระองค์เสมอมา

ความรักอันยิ่งใหญ่ของพระองค์มิได้จำกัดอยู่เพียงภายในครอบครัว หากยังแผ่ไพศาลไปสู่พสกนิกรชาวไทยทุกคน ซึ่งทรงห่วงใยดุจลูกของพระองค์เอง ด้วยเหตุนี้ พระองค์จึงมิได้ทรงเป็นเพียงแม่ที่ดีของพระราชโอรสและพระราชธิดา หากยังทรงเป็น “แม่ของแผ่นดิน” ผู้สถิตอยู่ในดวงใจของปวงชนชาวไทยตราบนานเท่านาน

สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ผู้เชี่ยวชาญศึกษาการแต่งกายของสตรีไทยในราชสำนัก และนำรูปแบบดั้งเดิมมาประยุกต์เข้ากับวิธีการตัดเย็บสมัยใหม่ จนเกิดเป็น “ชุดไทยพระราชนิยม” 8 แบบ ซึ่งมิได้มุ่งเพียงความงดงาม หากยังสะท้อนอัตลักษณ์ความเป็นไทยและเหมาะสมกับการใช้งานในยุคสมัยนั้น

ตลอดระยะเวลากว่า 60 ปี ชุดไทยได้พัฒนาจากฉลองพระองค์ที่ทรงในการเสด็จพระราชดำเนินเยือนต่างประเทศ สู่เครื่องแต่งกายที่สะท้อนอัตลักษณ์ไทยของสตรีไทย และกลายเป็นภาพจำของความเป็นไทยที่ได้รับการเผยแพร่ไปทั่วโลก

ปัจจุบัน เส้นทางของชุดไทยในฐานะตัวแทนของชาติกำลังก้าวต่อไปสู่การได้รับการยอมรับในระดับนานาชาติ เมื่อคณะรัฐมนตรีมีมติเมื่อวันที่ 26 มีนาคม พ.ศ. 2567 เสนอ “ชุดไทย : ความรู้ งานช่างฝีมือ และแนวปฏิบัติการแต่งกายชุดไทยประจำชาติ” เข้าสู่กระบวนการขึ้นทะเบียนเป็นรายการตัวแทนมรดกวัฒนธรรมที่จับต้องไม่ได้ของมนุษยชาติต่อ UNESCO โดยมีชื่อรายการภาษาอังกฤษว่า Chud Thai: knowledge, craftsmanship and practices of the Thai national costume และอยู่ระหว่างการพิจารณาในรอบปี 2569

สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าสิริวัณณวรี นารีรัตนราชกัญญา ทรงมีบทบาทสำคัญในการสืบสานและนำเสนอชุดไทยสู่บริบทร่วมสมัยและเวทีนานาชาติ ทรงพระวิริยะอุตสาหะในการศึกษา ต่อยอดองค์ความรู้ และประยุกต์ใช้ให้เหมาะสมกับยุคสมัย เพื่อสืบทอดมรดกทางวัฒนธรรมที่ยังมีชีวิต ตลอดจนเผยแพร่เรื่องราวของชุดไทยให้เป็นที่เข้าใจในระดับนานาชาติ

การเดินทางของชุดไทยสู่การขึ้นทะเบียนเป็นมรดกวัฒนธรรมที่จับต้องไม่ได้ของ UNESCO หากได้รับการขึ้นทะเบียน สิ่งที่ประเทศไทยจะได้รับจึงมิใช่เพียงความภาคภูมิใจ หากยังเป็นโอกาสสำคัญในการอนุรักษ์องค์ความรู้ งานช่างฝีมือ และการสืบทอดวัฒนธรรม เพื่อให้คนรุ่นใหม่ได้รู้จัก เข้าใจ และภาคภูมิใจในความเป็นไทยสืบไป

จากการดูแลอย่างใกล้ชิด กรมปศุสัตว์สามารถฟักไข่จนได้ลูกห่านหัวสิงห์จำนวน 31 ตัว แบ่งเป็นเพศผู้ 17 ตัว และเพศเมีย 14 ตัว ก่อนมีการขยายพันธุ์อย่างต่อเนื่อง จนภายในปีเดียวกันสามารถกระจายพันธุ์ไปยังฟาร์มตัวอย่างในพื้นที่ต่าง ๆ รวมทั้งสิ้น 1,039 ตัว เพื่อส่งเสริมให้เกษตรกรนำไปเลี้ยงเป็นอาชีพ และพัฒนาเป็นผลิตภัณฑ์สร้างรายได้

ปัจจุบัน ห่านหัวสิงห์ได้รับการพัฒนาให้เป็นพ่อแม่พันธุ์สำคัญของประเทศ โดยมีจำนวนทั้งสิ้น 93 ตัว แบ่งเป็นเพศผู้ 47 ตัว และเพศเมีย 46 ตัว เลี้ยงอยู่ ณ ศูนย์วิจัยและบำรุงพันธุ์สัตว์ท่าพระ จังหวัดขอนแก่น เพื่อใช้เป็นต้นพันธุ์ในการอนุรักษ์และพัฒนาสายพันธุ์อย่างต่อเนื่อง

ห่านหัวสิงห์นับเป็นสัตว์เศรษฐกิจที่มีศักยภาพสูง ด้วยลักษณะเด่นที่เป็นห่านขนาดใหญ่และมีน้ำหนักมากที่สุดชนิดหนึ่งของโลก สามารถปรับตัวเข้ากับสภาพแวดล้อมในประเทศไทยได้ดี อีกทั้งยังสามารถนำไปประกอบอาหารได้ทั้งแบบตะวันออกและตะวันตก ตอบโจทย์ทั้งด้านการบริโภคและการแปรรูปเชิงพาณิชย์

ความสำเร็จในการเพาะเลี้ยงและขยายพันธุ์ “ห่านหัวสิงห์” ในประเทศไทย สะท้อนให้เห็นถึงผลสัมฤทธิ์ของแนวพระราชดำริที่มุ่งเน้นการสร้างอาชีพ เพิ่มรายได้ และยกระดับคุณภาพชีวิตของเกษตรกรไทย ควบคู่ไปกับการอนุรักษ์และพัฒนาทรัพยากรทางการเกษตรอย่างยั่งยืน

ตั้งแต่ยังทรงพระเยาว์ พระองค์โปรดเกล้าฯ ให้พระราชโอรสและพระราชธิดาทุกพระองค์ตามเสด็จฯ ไปทรงงานในถิ่นทุรกันดารอยู่เสมอ เพื่อให้ได้ทอดพระเนตรวิถีชีวิตและความเป็นอยู่ที่แท้จริงของราษฎร การตามเสด็จฯ ไปยังพื้นที่จริงไม่เพียงทำให้ทรงเรียนรู้วิธีแก้ไขปัญหาและรับฟังความเดือดร้อนของพสกนิกรอย่างใกล้ชิด หากยังเป็นการฝึกความอดทนและปลูกฝังความเสียสละเพื่อส่วนรวม

ดังเป็นที่ประจักษ์ว่า พระราชโอรสและพระราชธิดาทุกพระองค์ต่างทรงเจริญรอยตามพระยุคลบาท และทรงอุทิศพระวรกายปฏิบัติพระราชกรณียกิจเพื่อบำบัดทุกข์บำรุงสุขแก่พสกนิกรชาวไทยมาโดยตลอด

ในช่วงเช้าของวันหยุด พระองค์ทรงสนับสนุนให้ทูลกระหม่อมทุกพระองค์เสด็จออกกลางแจ้ง เพื่อให้พระวรกายได้รับอากาศบริสุทธิ์และแสงแดดยามเช้าอย่างเต็มที่ ทรงเปิดโอกาสให้พระราชโอรสและพระราชธิดาทรงเล่นอย่างอิสระและมีความสุข โดยโปรดให้ออกกำลังพระวรกาย ไม่ว่าจะเป็นการเล่นฟุตบอล ว่ายน้ำ แบดมินตัน หรือแม้แต่การวิ่งเล่นและปีนต้นไม้ อย่างสนุกสนานจนกว่าจะถึงเวลาเสวยพระกระยาหารมื้อสาย

แนวทางอภิบาลนี้ไม่เพียงช่วยเสริมสร้างภูมิคุ้มกันและความแข็งแรงของพระวรกายเท่านั้น แต่ยังช่วยให้ทรงมีพระอารมณ์แจ่มใส นับเป็นแนวทางอันอบอุ่นและเรียบง่ายที่ทุกครอบครัวสามารถนำไปปรับใช้ เพื่อเสริมสร้างพื้นฐานสุขภาพที่ดีทั้งกายและใจ

เมื่อครั้งยังทรงพระเยาว์ หากทูลกระหม่อมพระองค์ใดทรงแสดงพระอารมณ์หรือพระอาการที่ไม่เหมาะสม แทนที่จะทรงดุหรือทรงลงโทษ สมเด็จพระบรมราชชนนีพันปีหลวงจะทรงเลือกใช้วิธี “ทรงแสดงพฤติกรรมเช่นนั้นให้ทอดพระเนตร” เพื่อเปรียบเสมือนกระจกสะท้อนให้เห็นภาพการกระทำของพระองค์เอง

เมื่อทูลกระหม่อมทอดพระเนตรเห็นแล้ว สมเด็จพระบรมราชชนนีพันปีหลวงจึงมีพระราชดำรัสถามอย่างมีเหตุผลว่า การกระทำเช่นนี้ดีหรือไม่ หากเห็นว่าไม่ดีก็ไม่ควรกระทำ

แนวทางอภิบาลดังกล่าวช่วยให้ทรงตระหนักรู้และปรับปรุงพฤติกรรมได้ด้วยพระองค์เอง ส่งผลให้เมื่อทรงเจริญวัยขึ้น ทุกพระองค์สามารถทรงควบคุมพระอารมณ์ได้เป็นอย่างดี นับเป็นจิตวิทยาการอบรมที่ล้ำลึก อ่อนโยน และเปี่ยมประสิทธิผลอย่างยิ่ง