ทั้งนี้ ภาคตะวันออกเฉียงเหนือเป็นภูมิภาคแรกที่ทั้งสองพระองค์เสด็จฯ เยือน ระหว่างวันที่ ๒–๒๐ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๙๘ โดยเริ่มต้นการเสด็จฯ ด้วยรถไฟขบวนพิเศษ ออกจากสถานีจิตรลดา เวลา ๐๗.๔๐ น. จากกรุงเทพฯ ไปยังจังหวัดนครราชสีมา ก่อนเปลี่ยนพระราชพาหนะเป็นรถยนต์พระที่นั่ง เพื่อเสด็จฯ ต่อไปยังจังหวัดชัยภูมิ ขอนแก่น เลย อุดรธานี หนองคาย สกลนคร นครพนม กาฬสินธุ์ มหาสารคาม ร้อยเอ็ด อุบลราชธานี ศรีสะเกษ สุรินทร์ และบุรีรัมย์

การเสด็จฯ ไปทรงเยี่ยมราษฎรของทั้งสองพระองค์ นับเป็นการประกอบพระราชกรณียกิจที่เปี่ยมด้วยพระเมตตาและพระมหากรุณาธิคุณอย่างยิ่ง ด้วยทั้งสองพระองค์ทรงทุ่มเทกำลังพระราชหฤทัยและกำลังพระวรกายในการเยี่ยมเยียนราษฎรด้วยพระวิริยอุตสาหะ ดังที่ท่านผู้หญิงสมสุข ศรีวิศาลวาจา ได้เล่าถึงบรรยากาศเมื่อหลายสิบปีก่อนว่า

“.....เรื่องความวิริยะอุตสาหะของพระองค์ท่าน พวกเราข้าราชบริพารต้องยอมแพ้เลย ส่วนใหญ่เวลาเสด็จฯ จะไปในที่ทุรกันดารทั้งนั้น ทั้งไกล ทั้งลำบาก แต่ก็ทรงมุ่งมั่นที่จะเสด็จฯ ไป ไม่ว่าจะต้องเสด็จฯ ทางรถไฟ รถยนต์ เครื่องบิน เรือพาย เรือยนต์ ทรงช้าง ทรงม้า ทรงพร้อมเสมอ แต่ส่วนใหญ่จะประทับรถจิ๊ป ถนนก็ยังไม่ได้ลาดยาง บางทีต้องลุยลงไปในน้ำแล้วปีนขึ้นตลิ่ง.....”

จากหนังสือ ด้วยพลังแห่งรัก

โดยกองราชเลขานุการในพระองค์

สมเด็จพระบรมราชินีนาถ ในรัชกาลที่ ๙

กรมป่าไม้ได้ดำเนินโครงการฟื้นฟูแหล่งอาหารช้างในพื้นที่ป่าภาคตะวันออกเฉียงเหนือ ได้แก่ เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าดงใหญ่ อำเภอโนนดินแดง จังหวัดบุรีรัมย์ และอุทยานแห่งชาติทับลาน อำเภอเสิงสาง จังหวัดนครราชสีมา จากการสำรวจพบว่า พื้นที่ดังกล่าวมีแหล่งอาหารตามธรรมชาติของสัตว์ป่า ทั้งดินโป่ง ทุ่งหญ้า และแหล่งน้ำ จึงได้จัดทำแผนที่จำลองสภาพพื้นที่ พร้อมระบุพิกัดที่ตั้งของแหล่งอาหารและแหล่งน้ำ จัดทำโป่งเทียมบริเวณใกล้แหล่งน้ำจำนวน ๔๐ แห่ง รวมทั้งจัดทำทุ่งหญ้าเลี้ยงสัตว์ โดยปลูกพืชอาหารช้างในพื้นที่โครงการซึ่งเดิมเป็นพื้นที่ป่าเสื่อมโทรม

โครงการดังกล่าวส่งผลให้ช้างป่าในเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าดงใหญ่และอุทยานแห่งชาติทับลานมีแหล่งอาหารและแหล่งน้ำเพียงพอต่อความต้องการ ทำให้ช้างป่าไม่ออกจากพื้นที่ป่าไปบุกรุกและทำลายพืชสวนไร่นาของราษฎร อันอาจก่อให้เกิดอันตรายต่อช้างป่า นอกจากนี้ ยังช่วยเพิ่มความชุ่มชื้นให้แก่ผืนป่า และฟื้นฟูระบบนิเวศให้กลับคืนสู่ความสมดุลอย่างยั่งยืน

พระองค์ทรงหาทางช่วยเหลือและแก้ไขปัญหาในทันที โดยมีพระราชเสาวนีย์ให้ข้าราชบริพารออกไปซื้อลองกองจากสวนของชาวบ้านโดยตรง พร้อมทั้งประสานความร่วมมือกับหน่วยงานทหารและหน่วยงานที่รับผิดชอบในพื้นที่ ทั้งนี้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้รับซื้อลองกองในราคาเดียวกับลองกองคุณภาพดี ทำให้ชาวสวนเกิดความยินดีและตั้งใจคัดเลือกผลผลิตที่มีคุณภาพมาจำหน่าย

ต่อมา สำนักงานทรัพย์สินส่วนพระมหากษัตริย์ และธนาคารไทยพาณิชย์ จำกัด (มหาชน) ได้ร่วมกันสนับสนุนโดยรับซื้อลองกองเพื่อนำมาจำหน่ายในกรุงเทพมหานคร ภายใต้โครงการเฉพาะกิจชื่อว่า “โครงการน้ำพระทัยสู่สามจังหวัดภาคใต้” โดยได้รับความร่วมมือจากสื่อมวลชนแขนงต่าง ๆ ทั้งโทรทัศน์ วิทยุ และหนังสือพิมพ์ ในการประชาสัมพันธ์ ส่งผลให้ลองกองจากสามจังหวัดชายแดนภาคใต้จำหน่ายหมดภายในเวลาอันรวดเร็ว นับเป็นการบรรเทาความเดือดร้อนของชาวสวนลองกองได้อย่างทันท่วงที

ที่มา: หนังสือ สมเด็จพระบรมราชินีนาถกับงานสิทธิมนุษยชน

พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ทรงดำเนินตามรอยพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ ๙ อย่างต่อเนื่อง ด้วยพระอุตสาหะโดยมิย่อท้อแต่ประการใด ทรงมุ่งมั่นให้พสกนิกรชาวไทยได้รับสิทธิอย่างเท่าเทียมกัน ดังพระราชดำรัส เมื่อวันที่ ๒ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๕๑๐ ว่า

“ความมุ่งหวังในการพัฒนาประเทศ ไม่ควรมุ่งหมายแต่เพียงการอยู่ดีกินดีเฉพาะในพระนครเท่านั้น บ้านเมืองเราจะเจริญก้าวหน้าได้ ก็ต่อเมื่อทุกครอบครัวทั่วประเทศมีความเป็นอยู่ที่ดีขึ้นเป็นลำดับ...”

ครั้งนั้น พระองค์ทรงมีพระราชดำริให้จัดทำ โครงการพัฒนาเพื่อความมั่นคง ในพื้นที่ดอยยาว ดอยผาหม่น ดอยผาจิ และบ้านร่มฟ้าทอง จังหวัดเชียงราย รวมถึงโครงการพัฒนาเพื่อความมั่นคงในพื้นที่ภูขัด ภูเมี่ยง ภูสอยดาว จังหวัดพิษณุโลก และโครงการสถานีพัฒนาการเกษตรที่สูงตามพระราชดำริ ซึ่งเป็นโครงการที่มุ่งแก้ไขปัญหาที่ดินทำกินของราษฎรในพื้นที่สูงทางภาคเหนือของประเทศไทย ที่ประสบปัญหาขาดแคลนพื้นที่ทำกินและองค์ความรู้ด้านการเกษตร ส่งผลให้มีการใช้ประโยชน์ที่ดินอย่างไม่เหมาะสม และเกิดการบุกรุกพื้นที่ป่าธรรมชาติเพิ่มมากขึ้น

โครงการดังกล่าวจึงเป็นแหล่งเรียนรู้ด้านการเกษตรให้แก่ราษฎร เพื่อให้สามารถปรับใช้ให้เหมาะสมกับพื้นที่อยู่อาศัยและการดำรงชีพ โดยผ่านกระบวนการเรียนรู้จากการเป็นแรงงานของโครงการ จนสามารถพึ่งพาตนเองได้ พร้อมทั้งเรียนรู้การอยู่ร่วมกับป่า การฟื้นฟู และการป้องกันรักษาทรัพยากรป่าไม้ มิให้เกิดการทำลายป่าอีกต่อไป

ปัจจุบัน สถานีพัฒนาการเกษตรที่สูงตามพระราชดำริ ได้จัดตั้งกระจายอยู่ในพื้นที่ภาคเหนือจำนวน ๑๘ แห่ง ครอบคลุมพื้นที่ ๖ จังหวัด ได้แก่ เชียงใหม่ เชียงราย พะเยา น่าน พิษณุโลก และกำแพงเพชร

กองทัพบกได้รับมอบหมายให้ประสานความร่วมมือกับหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง ในการเสริมสร้างและพัฒนาคุณภาพชีวิตของประชาชนให้ดียิ่งขึ้น เพื่อให้สามารถใช้ประโยชน์จากทรัพยากรธรรมชาติในถิ่นฐานของตนอย่างสมดุลและเกิดประโยชน์สูงสุด อันนำไปสู่ความผาสุก ความมั่นคงในการดำรงชีวิต สามารถเลี้ยงดูตนเองและครอบครัวได้อย่างพอเพียง และเป็นรากฐานสำคัญของความมั่นคงของชาติในอนาคต

ที่มา: หนังสือ สมเด็จพระบรมราชินีนาถกับงานสิทธิมนุษยชน

นอกจากนี้ ยังมีโครงการแปรรูปน้ำผึ้งร่วมกับน้ำผลไม้และเห็ดหลินจือ ทำเป็นเครื่องดื่มบรรจุกระป๋องขนาดเล็ก และยังมีโครงการเทียนหลวง ซึ่งนำไขผึ้งจากเกษตรกรผู้เลี้ยงผึ้งมาแปรรูปเป็นเทียนหลวงใช้ในงานพระราชพิธีต่าง ๆ โดยโรงเทียนหลวงใช้ไขผึ้งแท้บริสุทธิ์จากผึ้งโพรงและผึ้งพันธุ์ที่เลี้ยงจากเกษตรกรโดยตรง

ที่สำคัญที่สุด ยังมีโครงการพระราชดำริของสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ที่มีพระราชประสงค์จะปรับปรุงรายได้ของครอบครัวชาวชนบท ด้วยการริเริ่มโครงการตามพระราชดำริต่าง ๆ เช่น การเลี้ยงผึ้ง การเพาะเลี้ยงปลา และการเลี้ยงไก่ สืบเนื่องมาจากพระราชดำรัสของพระองค์ท่าน จึงได้มีการดำเนินโครงการ “การอนุรักษ์ผึ้งป่าบนยอดดอย” ภายใต้ความร่วมมือของกองทัพบกและกรมป่าไม้ โดยมีเป้าหมายหลักเพื่ออบรมนักตีผึ้งพื้นเมืองให้มีความรู้เกี่ยวกับผึ้ง การเก็บเกี่ยวน้ำผึ้งเชิงอนุรักษ์ ตลอดจนบทบาทของผึ้งต่อระบบนิเวศและป่าไม้

ที่มา: วารสารราชบัณฑิตยสถาน ฉบับเฉลิมพระเกียรติสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ ในโอกาสทรงเจริญพระชนมพรรษา ๗๒ พรรษา ๑๒ สิงหาคม ๒๕๔๗

“กล้วยไม้ไทย” เป็นกล้วยไม้ป่าหรือพรรณไม้พื้นเมืองของไทย ซึ่งถือเป็นหนึ่งในมรดกทางธรรมชาติที่ล้ำค่าอย่างยิ่งของประเทศ และเป็นพรรณไม้หายากที่สมเด็จพระบรมราชชนนีพระพันปีหลวงทรงโปรดเป็นพิเศษ อย่างไรก็ตาม ปัจจุบันกล้วยไม้ไทยหลายชนิดมีจำนวนลดลงอย่างมาก และเริ่มสูญหายไปจากแหล่งกำเนิด จนมีความเสี่ยงต่อการสูญพันธุ์

สมเด็จพระบรมราชชนนีพันปีหลวง ทรงห่วงใยต่อการสูญพันธุ์ของกล้วยไม้ไทย เมื่อครั้งเสด็จพระราชดำเนินทรงเป็นประธานเปิดงานกล้วยไม้เอเชียแปซิฟิก ครั้งที่ ๔ ณ มหาวิทยาลัยแม่โจ้ ในปีพุทธศักราช ๒๕๓๕ ระหว่างการทอดพระเนตรนิทรรศการและการประกวดกล้วยไม้ ทรงมีพระราชดำรัสเกี่ยวกับกล้วยไม้ไทยไว้ว่า

“…กล้วยไม้ไทยมีความงามมากและมีกลิ่นหอมมาก ซึ่งนับวันจะหาดูได้ยากและใกล้สูญพันธุ์ไปทุกขณะ ขอให้ช่วยกันหาทางรวบรวมและอนุรักษ์ไว้ พร้อมกับการขยายพันธุ์ให้มีปริมาณมากพอที่จะคืนสู่ป่าธรรมชาติได้…”

จากพระราชดำรัสดังกล่าว กองทัพบก กรมป่าไม้ มหาวิทยาลัยแม่โจ้ และองค์กรเอกชน จึงได้ร่วมกันจัดตั้งโครงการ คืนชีวิตกล้วยไม้ไทยสู่ไพรพฤกษ์ อันเนื่องมาจากพระราชดำริ เพื่อสนองพระราชดำรัส โดยมีมหาวิทยาลัยแม่โจ้เป็นศูนย์กลางในการดำเนินงานด้านการศึกษา รวบรวม ขยายพันธุ์ และอนุรักษ์พันธุ์กล้วยไม้ไทยอย่างต่อเนื่อง ควบคู่กับการสร้างจิตสำนึกให้ประชาชนตระหนักถึงคุณค่า และร่วมรับผิดชอบในการอนุรักษ์มรดกแห่งชาติ ตลอดจนสร้างคุณค่าให้ผืนป่าเป็นแหล่งศึกษาด้านธรรมชาติวิทยา

ปัจจุบัน นับตั้งแต่เริ่มดำเนินโครงการจนถึงปัจจุบัน ได้มีการนำกล้วยไม้คืนสู่ผืนป่าแล้วกว่า ๕๐๐,๐๐๐ ต้น ครอบคลุม ๒๕ สกุล ๖๐ ชนิด และยังเป็นจุดเริ่มต้นของโครงการอื่น ๆ ที่เกี่ยวเนื่อง อาทิ โครงการอนุรักษ์พันธุ์กล้วยไม้รองเท้านารีอันเนื่องมาจากพระราชดำริ โครงการขยายพันธุ์กล้วยไม้ไทยหายากเพื่อการอนุรักษ์อันเนื่องมาจากพระราชดำริ และโครงการขยายพันธุ์กล้วยไม้สกุลสำเภางาม เป็นต้น

ให้เป็นมรดกทางวัฒนธรรมของชาติสืบต่อไป

“ภูมิปัญญาท้องถิ่นอันล้ำค่า” อาทิ การปลูกหม่อนเลี้ยงไหม และการทอผ้าไหมด้วยมือ ซึ่งผ้าแต่ละผืนมีลวดลายเฉพาะถิ่น สะท้อนเอกลักษณ์ของวัฒนธรรมไทยอย่างงดงาม สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง จึงทรงมีพระราชดำริให้ส่งเสริมและอนุรักษ์ภูมิปัญญาเหล่านี้ไว้ เพื่อให้เป็นทั้งอาชีพเสริมสร้างรายได้แก่ประชาชน และเป็นการธำรงรักษาวัฒนธรรมไทยมิให้สูญหาย

ซึ่งถือเป็น “พระราชปณิธานแห่งความรักในรากเหง้าวัฒนธรรมไทย” เนื่องจากเป็นภูมิปัญญาแท้จริงของชาวบ้าน ที่สั่งสมกรรมวิธีการผลิตจากรุ่นสู่รุ่น นับตั้งแต่ปี พ.ศ. ๒๕๐๓ เป็นต้นมา เพื่อสืบสานงานศิลป์ให้เป็นมรดกทางวัฒนธรรมของชาติสืบไป พระองค์จึงทรงมีพระราชหฤทัยมุ่งมั่นในการอนุรักษ์และพัฒนาผ้าทอพื้นบ้านประเภทต่าง ๆ ของไทย ให้กลับฟื้นคืนชีวิตขึ้นมาอีกครั้ง จากที่เคยเกือบจะสูญหายไปจากสังคมไทย

ด้วยเหตุนี้ พระองค์จึงทรงได้รับการถวายพระสมัญญานามว่า

“พระมารดาแห่งไหมไทย ต้นแบบแห่งการสืบสานงานศิลป์คู่แผ่นดิน”

สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ทรงมุ่งส่งเสริมให้ราษฎรมีจิตสำนึกและความรับผิดชอบต่อตนเองและสังคม พระองค์ทรงตระหนักอยู่เสมอว่า การกระทำใด ๆ ของแต่ละคนย่อมส่งผลต่อส่วนรวม ในฐานะพลเมืองจึงควรมี “ความเสียสละ” อันเป็นหัวใจของการเป็นพลเมืองในวิถีประชาธิปไตย

ด้วยพระราชปณิธานอันแน่วแน่นี้ พระองค์ทรงเป็นแบบอย่างอันประจักษ์แห่งความเสียสละ ทรงสละความสุขส่วนพระองค์เพื่อประโยชน์สุขของประชาชนอย่างแท้จริง ก่อให้เกิดโครงการพัฒนาคุณภาพชีวิตราษฎรจำนวนมาก ดังเช่น “โครงการบ้านเล็กในป่าใหญ่” ซึ่งพระองค์เคยมีพระราชดำรัสเกี่ยวกับโครงการนี้ ความว่า

“...ข้าพเจ้าอยากจะเล่าถึงเมื่อที่ข้าพเจ้าไปภาคเหนือคราวที่แล้ว ก็ไปจัดตั้งโครงการหมู่บ้านบ้านเล็กในป่าใหญ่ เพราะได้ไปเห็นว่าชาวไทยภูเขาตามพื้นที่ชายแดนต่าง ๆ โดยมากมักจะไม่มีที่ทำกิน หรือไม่มีบ้านพัก ต้องเตร็ดเตร่ไปเรื่อย ๆ ข้าพเจ้าจึงขออนุญาตจากกรมป่าไม้ นำพื้นที่ซึ่งเรียกว่าป่า แต่ถูกตัดจนไม่เหลือสภาพป่าแล้ว มาจัดตั้งเป็นหมู่บ้านโครงการบ้านเล็กในป่าใหญ่

เช่น ที่ดอยผ้าห่มปก อำเภอแม่อาย จังหวัดเชียงใหม่ และรับชาวเขาเผ่าต่าง ๆ เข้ามาอยู่อาศัย พร้อมทั้งสอนวิธีดำเนินชีวิต ให้เป็นสมาชิกศิลปาชีพ และในที่สุดให้เป็นผู้ดูแลป่าไม้ เป็นหูเป็นตาให้บ้านเมือง การตั้งหมู่บ้านลักษณะนี้ บางครั้งยังช่วยขัดขวางเส้นทางการค้ายาเสพติดได้อีกด้วย

...เมื่อเขาอยู่เป็นหลักแหล่ง ดูแลป่าไม้ ก็ไม่ไปแย่งพื้นที่ทำกินของชาวพื้นราบ ต่างอยู่ร่วมกันอย่างสงบสุข โดยชาวไทยภูเขาที่สมัครเข้าร่วมโครงการจะต้องให้คำมั่นว่าจะเลิกตัดไม้ทำลายป่า เลิกการล่าสัตว์ และกรมป่าไม้จะจัดสรรที่ดินที่ไม่ใช่ป่าแล้วให้ครอบครัวละ ๒ ไร่ พร้อมทั้งมีนักเกษตรของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว และนักวิชาการเกษตรจากกรมวิชาการเกษตรเข้าไปช่วยแนะนำ ทดลองปลูกพืชผักผลไม้เมืองหนาว และเลี้ยงสัตว์ที่ทนต่ออากาศหนาวเย็นได้...”

โครงการดังกล่าวทำให้ชาวไทยภูเขาตระหนักถึงความรับผิดชอบต่อส่วนรวม สามารถพึ่งพาตนเองได้จากการมีที่อยู่อาศัยและอาชีพสุจริตผ่านการเป็นสมาชิกศิลปาชีพ อีกทั้งยังสร้างจิตสำนึกในการอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติด้วยการหยุดตัดไม้ทำลายป่า

พระองค์ทรงนำผู้คนชายขอบกลับคืนสู่ระบอบประชาธิปไตย ผ่านการสร้างประชาชนให้มีคุณภาพชีวิตที่ดี มีบทบาท และมีความรับผิดชอบต่อสังคม สามารถพึ่งพาตนเอง และเป็นพลังสำคัญที่ช่วยเสริมสร้างความมั่นคงให้แก่ประเทศชาติอย่างยั่งยืน

ผู้คนมากมายต่างมารอเฝ้ารับเสด็จฯ ตั้งแต่เช้าจรดเย็น บางคนเดินทางมาจากแดนไกล บางคนแม้ร่างกายอ่อนแรง ก็ยังตั้งใจมาถวายการรับเสด็จฯ จนเมื่อขบวนเสด็จพระราชดำเนินมาถึงในยามค่ำ พระองค์ยังทรงมีพระเมตตาเปี่ยมล้น ทอดพระเนตรเห็นผู้ป่วยบางรายหมดเรี่ยวแรง ไม่อาจเปล่งเสียงกราบทูลอาการได้

พระองค์จึงทรงก้มพระวรกายลง…

เพื่อฟังด้วยพระหฤทัย

พระอิริยาบถนั้นงดงามยิ่งกว่าภาพใดในโลก

เป็นภาพแห่งความอ่อนโยน ความเสียสละและความเป็น “แม่ของแผ่นดิน” อย่างแท้จริง เป็นพระอิริยาบถที่ผู้มีโอกาสได้พบเห็นต่างจารึกไว้ในใจตราบนิรันดร์

เพราะไม่ว่าจะเสด็จฯ ไป ณ ที่ใด พระเมตตาธรรมของพระองค์ ยังคงเปล่งแสงอยู่ในทุกดวงใจของปวงชนชาวไทย

ขอบคุณข้อมูล:

คุณนภันต์ เสวิกุล

อดีตช่างภาพผู้ติดตามถวายงานอย่างใกล้ชิด

และ Instagram: มูลนิธิส่งเสริมศิลปาชีพฯ